Waarom schrijven wij recensies? Het is een welhaast existentiële vraag, voor een recensent in ieder geval. Voor recensenten van betaalde media is het in ieder geval een beroep. Voor onbetaalde media is het doorgaans een passie. In beide gevallen kan het als een vak beschouwd worden, wellicht zelfs wel als ambacht.
Wij schrijven recensies omdat we lezers deelgenoot willen maken van onze passie: musical- en muziektheater. Omdat we een voorstelling bijwonen die iets met ons doet, in positieve – en soms ook in negatieve zin. Die beleving is het startpunt van de recensie. In sommige gevallen is de persoonlijke beleving van de recensent niet eens de drijvende factor, maar probeer je je in te leven in de doelgroep van de voorstelling; je observeert dan naast de voorstelling ook de publieksreacties.
Volgens toonaangevende bronnen (waaronder de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren (DBNL), Britannica en Merriam-Webster) is een theaterrecensie een onafhankelijke, voornamelijk kritische bespreking van een live theatervoorstelling, waarin de recensent de voorstelling beschrijft, interpreteert en evalueert, met aandacht voor onder meer spel, regie, tekst en vormgeving. DBNL benadrukt daarbij dat het bij theatervoorstellingen in principe om vluchtige, niet-herhaalbare kunstuitingen gaat – in tegenstelling tot bijvoorbeeld boek- of filmrecensies. Die vluchtigheid proberen we in de recensies van Musicaljournaal te beperken. We bezoeken dan naast de officiële première vaak ook één of meerdere try-outs, zodat we een beter beeld kunnen vormen van de voorstelling en niet afhankelijk zijn of er een keer vocaal uit de bocht gevlogen wordt, of, door de spanning van een première, een tekstregel vergeten.
Sinds enkele jaren zijn we ook overgegaan tot het toekennen van sterren aan een recensie. We hebben dat ruim twaalf jaar niet gedaan, omdat er dan vaak niet voorbij het aantal sterren gekeken wordt. Inmiddels is onze stijl van recenseren bij het vaste publiek wel bekend, dus die valkuil is niet meer zo diep.
Essentieel blijft echter dat er op basis van waarnemingen een onderbouwd oordeel wordt gevormd van een voorstelling. Het is niet direct een koopadvies, maar wel een duiding, al dan niet voorzien van meer achtergrondinformatie of context. Als dat resulteert in discussies, of juist een prikkel voor mensen om zelf te gaan kijken en een eigen oordeel te vormen, dan is er al aan een belangrijke doelstelling van de recensie voldaan. Daarnaast kan het voor producenten, creatives en artiesten interessant zijn om te lezen, als “outside-in view”.
Vanwege onze passie voor theater – en omdat we het schrijven van recensies serieus nemen, lezen we ook veel recensies van andere media, zowel “betaalde media” als online. Het brengt ons soms tot nadere inzichten, ook afhankelijk van het gezichtspunt dat de recensent kiest. Soms herkennen we onderdelen, maar soms ook helemaal niet. En heel soms vragen we ons af of we wel dezelfde voorstelling hebben gezien, maar dat zijn gelukkig uitzonderingen.
Het laatste jaar zijn we ook steeds vaker geconfronteerd met opvallend “gladde” recensies, die volgens een keurig stramien zijn geschreven, met woordgebruik dat we voorheen niet zagen bij dergelijke recensies. Nader onderzoek wijst vaak uit dat er sterke aanwijzingen zijn dat de recensie ofwel geheel door kunstmatige intelligentie is geschreven, of dusdanig opgepoetst dat er nog maar weinig “ambacht” in te herkennen is. Je leest dan vaak oppervlakkige en/of veilige oordelen, zonder scherpte, maar ook zonder point. Als je dan vervolgens zorgt dat je minstens één ster boven het gemiddelde zit, dan is de kans nog groot ook, dat je recensie gepromoot wordt in allerlei marketing-uitingen.
Laten we vooropstellen dat we AI niet willen wegzetten als iets onwenselijks, dat alleen maar een bedreiging voor de mensheid of haar intelligentie is. Er zijn legio toepassingen, waar het daadwerkelijk zorgt voor betere en snellere resultaten. In de kunst, waar het per definitie om emotie gaat, is dat wat gevoeliger. We hebben de technologie om een voorstelling op video vast te leggen, eventueel vanuit meerdere camerastandpunten. Maak een AI Agent die je voedt met een flinke historie van recensies, liefst ook nog samen met video- of audio registraties van de voorstellingen in kwestie. In zeer korte tijd schrijft de AI Agent dan een goed onderbouwde recensie van de geregistreerde voorstelling, in de stijl die benodigd is voor publicatie. Wil je een kritische driesterren recensie voor het NRC? U vraagt, AI draait voor u. Toch een wat meer juichende recensie voor De Telegraaf, op basis van exact dezelfde registratie? Geen probleem, het rolt er binnen enkele seconden uit. Foutloos. Onderbouwd. Kloppend tot in het kleinste detail. Op 1 ding na. Zoals de Hertog van Monroth in Moulin Rouge zegt, “ik wil je hart”. AI recensies hebben geen hart, geen echte emotie, geen echte beleving. Zelfs niet als het gesimuleerd wordt.
Musicaljournaal kiest daarom niet voor recensies die door artificial intelligence geschreven zijn. Want de basis voor Musicaljournaal is onze passie voor theater. Niet om persé met vijf sterren op elke poster te staan. Als wij vijf sterren geven, dan doen we dat uit overtuiging, omdat we geraakt zijn door een prachtige kunstuiting. Wat heeft een bezoeker, producent, creative of artiest er aan dat ChatGPT een mooi geformuleerde recensie van een voorstelling kan maken?
Frank
PS1: benieuwd hoe je kunt zien of er mogelijk AI gebruikt wordt voor het schrijven van een recensie? Gebruik AI. Kopieer de recensie-tekst in een chat in ChatGPT of Claude en vraag te beoordelen of het door AI geschreven is. Je krijgt geen 100% garantie, maar wel een goede indicatie.
PS2: de afbeelding bij dit artikel is inderdaad door AI gemaakt.
PS3: we gebruiken AI wel voor het technisch beheer van de website en voor het optimaliseren van zoekresultaten.