De van oorsprong Weense musical Elisabeth, over het leven en de dood van de Oostenrijkse keizerin, is vanaf de eerste voorstelling omarmd door het publiek. De jonge Nederlandse musicalster Pia Douwes kreeg er in 1992 in één klap een sterrenstatus mee. Geen enkele andere rol werd zo vereenzelvigd met de actrice die het voor het eerst vormgaf als Elisabeth. Vele (vaak Nederlandse) actrices kwamen na haar, maar Pia bleef, tot aan de concertante versies in 2017 en 2018, de enige echte Elisabeth. De eerste uitvoering in Nederland, in het Circustheater in 1999, werd door een deel van de recenserende pers maar matig ontvangen. Het publiek viel echter ook in Nederland als een blok voor deze musical en de kaartverkoop ging door het dak.
Datzelfde publiek (en meer) kan nu opnieuw genieten van Pia in haar iconische rol. Op zondag 23 maart ging de geheel vernieuwde Elisabeth in première in het Amsterdamse DeLaMar, mét Pia Douwes als Elisabeth. Deels. Want net als in de Weense versie van 2022, wordt de rol van Elisabeth gespeeld door twee actrices. Debutante Danique Dusée speelt tot aan de pauze de jonge Elisabeth. In het laatste nummer voor de pauze komt Pia op, in haar moment van overwinning in de show, en dat is een showstopper op zich. Het publiek reageert uitzinnig.
Pia speelt nu alleen de wat rijpere Elisabeth en dat past goed bij haar. Natuurlijk, in theater kan veel, maar er zijn grenzen aan het kunnen spelen van een zestienjarige spring-in-het-veld. Pia is statig in haar sterrenjurk, getormenteerd als rouwende moeder en wanhopig als ze verlangt naar de dood. Ze laat al deze emoties doorklinken in haar solo’s en erg indrukwekkend is haar scène waar ze de zwakzinnigen bezoekt en de hekken van het tehuis beklimt. Haar zang past nu uitstekend bij de fase uit Elisabeth’s leven die ze speelt. Danique overtuigt als jonge, naïeve prinses, die door een zeldzaam moment van eigenzinnigheid van moederskindje Frans Jozef (Guido Gottenbos) vanuit het niets de nieuwe keizerin van Oostenrijk wordt. Ze raakt verstrikt in de intriges aan het Weense hof en de alom aanwezige en bepalende schoonmoeder Sophie (Ann van den Broeck). Door haar drang het gevaar op te zoeken raakt ze gefascineerd door de dood (Milan van Waardenburg), zelfs als deze haar tweejarige dochter Sophie tot zich neemt.
De iconische titelrol ten spijt, is het echter niet Elisabeth die de show steelt. Dat zijn Milan van Waardenburg en William Spaaij, die de rol van verteller-slash-moordenaar Luigi Lucheni speelt. Milan maakt van de dood een mens van vlees en bloed, die “gewoon zijn werk doet”, maar op slag verliefd wordt op de jonge Elisabeth. Zij laat hem voelen wat hij nooit gevoeld heeft. Milan is als de dood een sexy rock-star, aantrekkelijk, maar ook wreed. Vocaal is Milan wereldklasse (wat al eerder bleek in zijn rol als Jean Valjean in Les Misérables in Nederland, op West End en in de Arena Tour), maar hij excelleert hier ook in het spel. Als een marionettenspeler zet hij met een kleine handbeweging het ensemble in beweging, een knikje is voldoende voor een zelfmoord. Milan blijft je verbazen, ook al weet je dat hij heel goed is, toch legt hij de lat steeds hoger. De oorspronkelijke dood was mede geïnspireerd op David Bowie en dat herkennen we ook in de manier waarop Milan hem vormgeeft.
William Spaaij is een heerlijk sarcastische Italiaanse anarchist. Als verteller schept hij er genoegen in om de aankomende ondergang van het Habsburgse Rijk te aanschouwen. Hij is de handlanger van dood en een enkele blik van verstandhouding volstaat om elkaar te begrijpen. In de eerste uitvoering van ‘Kitsch’ bezingt hij de populariteit van Elisabeth, met een stevige knipoog. We zagen het al tijdens de musical sing-along (correctie: ‘De Kickoff’), maar in de context van de voorstelling is het vele malen beter. Dankzij zijn danskwaliteiten beweegt hij met grote soepelheid over het toneel en neemt het ensemble daarin mee. Dat hij uiteindelijk Elisabeth uit haar lijden verlost, is onvermijdelijk, ook voor hem.
De keuze om de rol van Elisabeth door twee actrices te laten spelen pakt goed uit. Het publiek kan Pia geloofwaardig bewonderen in de rol die zij groot heeft gemaakt – en andersom. Dat ze diezelfde keuze niet gemaakt hebben voor de rol van Frans Jozef is een gemiste kans. De ontluikende liefde tussen de jonge neef en nicht (de moeders van Elisabeth en Frans Jozefs zijn zussen) was daardoor een stuk geloofwaardiger geweest. Ook wordt hij bezongen als “de jonge keizer”, terwijl hij dat duidelijk niet meer is. Guido heeft een prachtige stem, maar het leeftijdsverschil met de jonge Elisabeth belemmert zijn spel.
Helaas is de voorstelling ook voorzien van een dosis symboliek die geforceerd en onnodig overkomt. De lappenpop waar Frans Jozef en Rudolf mee rondlopen. De schilderskleding van het ensemble. De schilderijen die ze tijdens de voorstelling maken en aan het einde onthullen. Als je je te vaak afvraagt waarom dat zo is, zonder echt tot een antwoord te komen, kan het beter weggelaten worden. Less is more.
Er zal een groep fans van het eerste uur zijn, die de veranderingen in de productie niet kan waarderen. Ze zijn gewoonweg verknocht aan de versie van vijfentwintig jaar geleden en dulden vaak geen enkele verandering. Dat is jammer, want Elisabeth de Musical is geen statisch kunstwerk. Het is geen schilderij, dat eenmaal gemaakt, ongewijzigd eeuwenlang de tand des tijds moet zien te doorstaan. De voorstelling is sinds de wereldpremière vaker aangepast, met nieuwe of verwijderde muziek of een andere volgorde van nummers. Het is juist de kracht van een musical als deze, die met een historisch verankerd thema toch andere nuances krijgt, die beter passen bij deze tijd. Deze voorstelling is duister en dreigend. Deze uitvoering doet echter recht aan het personage en het oorspronkelijke verhaal, wellicht meer nog dan eerdere versies. Alleen al daarom zouden ook de verknochte fans deze versie van Elisabeth moeten gaan bekijken. Maar er zijn meer redenen. Milan. William. En zeker ook Pia. Want haar nogmaals in deze rol te zien, is een kans die je niet mag missen.
Frank
Elisabeth de Musical speelt tot 26 oktober in Nederlandse theaters. Meer info en kaarten: elisabethdemusical.nl
