40-45 is groot(s) spektakel • musicaljournaal

Ruim anderhalf jaar na de aankondiging dat de Nederlandse bewerking van 40-45 De Musical in een nieuw te bouwen theater in Barneveld zou gaan spelen, is de spektakel-musical gisteren in première gegaan. De musical was de meest succesvolle theatervoorstelling in Vlaanderen, met 750.000 verkochte kaarten. Op advies van Joop van den Ende heeft Gert Verhulst deze voorstelling laten bewerken naar een Nederlandse uitvoering. De voorstelling speelt zich nu in Rotterdam af, in plaats van Antwerpen. De Vlaamse namen van personages werden vernederlandst, net zoals enkele historische Vlaamse gebeurtenissen.

Het verhaal draait nog steeds om twee broers, Louis en Dirk, die na de Duitse inval in 1940 in tegengestelde kampen terechtkomen. De oudste broer, Dirk (Dorian Bindels) is aankomend arts en voelt zich ideologisch aangetrokken door de NSB en neemt uiteindelijk dienst in de SS. Louis (Soy Kroon) is automonteur en sluit zich aan bij het Nederlandse verzet. Dirk wordt verantwoordelijk voor het transport van Joden vanuit het kamp Westerbork, naar de vernietigingskampen. Daar komt ook Louis’ vriendin Leah (Gaia Aikman) terecht. Mede door de onthulling van een groot geheim van moeder Anna (Babette van Veen) komt Dirk in gewetensnood.

Het bijzondere aan deze voorstelling is nog niet eens het verhaal, of het feit dat het om een oorlogsdrama gaat. Daarvan hebben we eerder al voorbeelden gezien in Soldaat van Oranje of Het Meisje met het rode haar. Het is met name de setting en het toneelbeeld dat 40-45 zo speciaal maakt. De gehele voorstelling speelt zich af in een arena met acht enorme, verrijdbare tribunes. Soms staan de tribunes in een cirkel om het speelvlak, een andere keer in een halve cirkel aan één kant, of in twee rijen aan weerszijden. Het publiek is daarmee een dynamisch onderdeel van de musical en dat geeft soms spectaculaire resultaten. In een scène waarin Dirk en Louis een bijeenkomst van de NSB bijwonen, waar NSB-leider Anton Mussert een toespraak houdt, krijgt het publiek het gevoel écht aanwezig te zijn bij deze bijeenkomst, mede ook doordat NSB-ers met banieren met swastika’s op de tribune tussen het publiek staan. Een hoogst ongemakkelijk gevoel. Als een Engels gevechtsvliegtuig (op ware grootte!) neerstort en het verzet de piloot wil redden, draaien de tribunes langzaam om het vliegtuig heen, waardoor de confrontatie tussen Dirk en Louis letterlijk van alle kanten belicht wordt. Het gevolg is wel dat de speelhal (speciaal hiervoor gebouwd) zo groot moet zijn, dat een goed geluidsbeeld alleen bereikt kan worden als het publiek hoofdtelefoons draagt. Ook moet de cast regelmatig letterlijk rennen om op tijd van het toneel te gaan.

Het geeft een filmisch toneelbeeld, dat veel van de cast vraagt. De grootse, spectaculaire scènes (o.a. het bombardement van Rotterdam, het neerstortende vliegtuig of de levensgrote deportatie-trein) zijn erg indrukwekkend. Er zijn echter ook dialogen in kleine setting en dan wordt het uiterste van de acteurs gevraagd om ook de achterste rijen van de (hoge) tribunes te bereiken. Het is een compliment aan de hoofdspelers dat ze daar doorgaans in slagen. Vanwege de hoofdtelefoons is de verstaanbaarheid perfect, maar het orkest komt van geluidsband en de ruimtelijke beleving is beperkt. Daardoor heb je af en toe het gevoel dat je naar een cast album luistert en is het soms zoeken naar het personage dat aan het woord is.

De performance van vooral Soy Kroon en Gaia Aikman is indrukwekkend, met als hoogtepunt hun duet. Ook de chemie tussen broers (en aanvankelijk beste vrienden) Soy en Dorian is uitstekend. Kees Boot heeft als vader de taak om de voorstelling zowel te openen als te sluiten en dat geeft een prachtig frame. Niniane Everaert speelt de verloofde van Dirk, Marie. Ze begint als een vrolijk open meisje, maar eindigt “rock bottom”, als de oorlog is afgelopen – erg indrukwekkend. Sowieso kenmerkt 40-45 zich door een ruime karakterontwikkeling van de hoofdpersonages, waarmee de verschrikkelijke gevolgen van de oorlog worden geduid.

In de aanloop naar deze voorstelling werd regelmatig benadrukt dat 40-45 niet vergelijkbaar is met Soldaat van Oranje. Dat is natuurlijk maar ten dele waar. Los van de oorlog zitten er meerdere parallellen in (zonder deze nu te benoemen om het verhaal niet te veel te verklappen) met de meest succesvolle theatervoorstelling in de Nederlandse geschiedenis. Zelfs als 40-45 maar een fractie van het succes van Soldaat van Oranje behaalt, mogen de producenten heel tevreden zijn. Echter, tegenover dat succesverhaal staan veel meer voorbeelden van spektakelmusicals met een eigen theater, die voortijdig beëindigd zijn of niet van de grond lijken te komen. Grace de Musical, Sky de Musical, Willem van Oranje of De Tocht zijn de voorbeelden die 40-45 niet zal willen volgen. Welke kant het met 40-45 op zal gaan, gaat de komende tijd duidelijk worden.

Frank